1800'ler Anadolu taşrasında bayramın ekonomik ayağı tamamen gizlilik esasına dayalı bir dayanışmayla çözülürdü. Varlıklı esnaf veya toprak sahipleri, arife günü bakkal, kasap ve manavların Zimem (borç) defterlerini satın alırdı.
- Gerçek detay: Hayatında birbirini hiç görmemiş insanlar arasında bir köprü kurulurdu. Borçlu borcunu kimin ödediğini bilmez, ödeyen de kimin borcunu kapattığını öğrenemezdi. Bu sayede yoksul aileler bayram sabahına borç baskısı ve mutfak teessürü olmadan uyanırdı.
Kıyafet Reformu Taşrada: Fes ve Redingotun Girişi
1800'lerin ortaları (özellikle Tanzimat sonrası), Anadolu'da bayramlık kavramının şekil değiştirdiği dönemdir. İstanbul'daki kıyafet dönüşümü Anadolu şehirlerine de yansımıştı.
- Eski dönem sarık ve cübbelerin yerini yavaş yavaş memurlar ve şehirli esnaf arasında fes, İstanbulini veya redingot tarzı ceketler almaya başlamıştı.
- Çocuklar için bayramlık kıyafet hayati bir meseleydi. Durumu olmayan aileler için mahalle vakıfları ve koruyucu esnaf devreye girer, çocuklara yeni pabuç ve kıyafet temin edilirdi. Kıyafetini arife gecesinden baş ucuna koyup onunla uyuyan çocukların heyecanı, dönemin neredeyse tüm hatıratlarında ortak bir detaydır.
Bayramın Resmi Başlangıcı: Kalelerden Atılan Toplar
1800'lerde zamanı takip etmek bugünkü gibi kolay değildi. Anadolu şehirlerinde (Erzurum, Bursa, Konya, Kastamonu gibi) bayramın geldiği, şehrin en yüksek noktasındaki kaleden veya tepeden atılan Bayram Topu ile ilan edilirdi. Arife günü ikindi vaktinden itibaren başlayan bu top atışları, bayram sabahı namaz vaktinde ve bayram günleri boyunca belirli aralıklarla devam eder, çevre köylere de bayramın başladığı haberini uçururdu.
Bayram Namazı ve "Musâfaha" (Bayramlaşma)
Bayram sabahı, 1800'ler Anadolu'sunun en disiplinli ve kitlesel anıydı. Erkekler en temiz kıyafetleriyle şehrin ulu camilerine ya da kasaba camilerine akın ederdi.
- Namaz Sonrası Rutini: Namaz biter bitmez cemaat dağılmazdı. Caminin içinde veya avlusunda yaş sırasına ve sosyal statüye göre (kadı, müftü, eşraf, yaşlılar önde olacak şekilde) büyük bir halka oluşturulurdu. Herkes birbiriyle musâfaha eder (tokalaşır ve sarılır), küslükler tam o an, toplum baskısının ve maneviyatın en yüksek olduğu noktada bitirilirdi.
Kahve, Şerbet ve "Akide" İkramı
Gelelim mutfak gerçeğine. O dönemde rafine şeker (bugünkü beyaz toz şeker) Anadolu'da çok pahalı ve lüks bir tüketim maddesiydi. Bu yüzden bayram ikramları bugünkünden biraz farklıydı:
- Şekerleme: Misafirlere sunulan en yaygın tatlı, kökleri çok eskiye dayanan sert akide şekerleri veya kurutulmuş meyvelerle yapılan ikramlardı.
- Kahve ve Şerbet: Kahve, yanında mutlaka bir bardak soğuk şerbet (gül, demirhindi veya koruk şerbeti) ile sunulurdu. Misafir şerbeti kahveden önce içerse "karnım aç", sonra içerse "tokum" demekti ve ev sahibi ikramını buna göre şekillendirirdi.
Taşra Eğlenceleri: Bayram Yerleri ve Salıncaklar
1800'ler Anadolu'sunda bayram, özellikle çocuklar ve gençler için özgürlük demekti. Şehir meydanlarına veya geniş düzlüklere "Bayram Yerleri" kurulurdu.
- Büyük ahşap salıncaklar, dönme dolaplar yerel ustalar tarafından kurulur; Karagöz-Hacivat oynatıcıları, meddahlar ve cambazlar çevre illerden gelerek gösteriler yapardı.
- Çocuklara dağıtılan ufak madeni paralar (bayram harçlıkları) bu meydanlardaki seyyar satıcılarda harcanırdı.
Özetle; 1800'lerin Anadolu bayramı, bugünün bireyselleşmiş ve tatil fırsatına dönmüş bayramlarından çok farklı olarak; toplumsal hiyerarşinin korunduğu ama yardımlaşma ile ekonomik uçurumların bir nebze olsun kapatıldığı, kolektif bir yaşam disipliniydi.